Κληρονομικό «σοκ»: Τέλος στα εξ αδιαιρέτου όπως τα ξέραμε – Τι αλλάζει από 16 Σεπτεμβρίου
Μεγάλες αλλαγές φέρνει το νέο κληρονομικό δίκαιο στον τρόπο με τον οποίο μοιράζονται οι περιουσίες, στη νόμιμη μοίρα, στα δικαιώματα του επιζώντος συζύγου και στη θέση των συντρόφων. Ιδιαίτερη σημασία έχει η προσπάθεια περιορισμού της δημιουργίας νέων «εξ αδιαιρέτου» ιδιοκτησιών μέσω της μετατροπής, κατά κανόνα, της νόμιμης μοίρας σε χρηματική αξίωση.
Το κληρονομικό δίκαιο στην Ελλάδα περνά σε μια νέα εποχή, καθώς η μεγάλη αναμόρφωσή του επιχειρεί να προσαρμόσει κανόνες δεκαετιών στις σημερινές κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες.
Ο Νόμος 5303/2026, που δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως τον Μάιο του 2026, φέρνει σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι κληρονομιές και ιδιαίτερα περιπτώσεις που επί χρόνια οδηγούσαν σε κατακερματισμό ακινήτων και οικογενειακές διαμάχες.
Μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις αφορά τη νόμιμη μοίρα και τις περιπτώσεις στις οποίες ένα ακίνητο κατέληγε να ανήκει εξ αδιαιρέτου σε περισσότερους κληρονόμους.
Χρειάζεται, ωστόσο, μια σημαντική διευκρίνιση: δεν καταργείται γενικά η εξ αδιαιρέτου ιδιοκτησία στην Ελλάδα. Η μεγάλη αλλαγή αφορά κυρίως τον τρόπο ικανοποίησης της νόμιμης μοίρας και έχει στόχο να περιορίσει τη δημιουργία νέων αναγκαστικών συγκυριοτήτων.
Η μεγάλη αλλαγή στη νόμιμη μοίρα
Μέχρι σήμερα, η προστασία της νόμιμης μοίρας μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα ο δικαιούχος να αποκτά μερίδιο πάνω στα ίδια τα περιουσιακά στοιχεία της κληρονομίας.
Αυτό στην πράξη μπορούσε να οδηγήσει ένα σπίτι, ένα οικόπεδο ή άλλο ακίνητο σε συγκυριότητα μεταξύ συγγενών, ακόμη και όταν ο διαθέτης είχε επιλέξει διαφορετικά με τη διαθήκη του.
Με το νέο πλαίσιο, η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται κατά κανόνα σε χρηματική αξίωση.
Έτσι, αντί ο δικαιούχος της νόμιμης μοίρας να αποκτά αυτομάτως ποσοστό πάνω στο συγκεκριμένο ακίνητο, μπορεί να έχει απαίτηση για την οικονομική αξία που αντιστοιχεί στο δικαίωμά του.
Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες αλλαγές της μεταρρύθμισης, καθώς επιχειρεί να αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα που συναντάται σε χιλιάδες ελληνικές οικογένειες: ένα ακίνητο να καταλήγει μοιρασμένο σε ποσοστά μεταξύ πολλών προσώπων και τελικά να μην μπορεί εύκολα ούτε να αξιοποιηθεί ούτε να πωληθεί.
Τι σημαίνει στην πράξη
Ας υποθέσουμε ότι ένας γονέας έχει δύο παιδιά και με διαθήκη αφήνει ένα συγκεκριμένο ακίνητο στο ένα από αυτά.
Στο προηγούμενο καθεστώς, η διεκδίκηση της νόμιμης μοίρας από το άλλο παιδί μπορούσε να οδηγήσει σε εμπράγματο δικαίωμα πάνω στο ακίνητο και, επομένως, στη δημιουργία συγκυριότητας.
Με τη νέα λογική του νόμου, ο δικαιούχος μπορεί κατά κανόνα να διεκδικήσει την οικονομική αξία της νόμιμης μοίρας του, χωρίς να δημιουργείται αυτομάτως νέο εξ αδιαιρέτου ποσοστό στο ακίνητο.
Δεν πρόκειται, πάντως, για έναν απόλυτο κανόνα χωρίς εξαιρέσεις. Υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπει ο νόμος, το δικαστήριο μπορεί να αποφασίσει διαφορετικό τρόπο ικανοποίησης και να διατάξει αυτούσια απόδοση περιουσιακού στοιχείου ή ποσοστού του.
Γιατί αλλάζει το καθεστώς
Το πρόβλημα των εξ αδιαιρέτου περιουσιών είναι ιδιαίτερα έντονο στην Ελλάδα.
Με το πέρασμα των γενεών, ένα ακίνητο μπορεί να αποκτήσει πολλούς συγκυρίους, καθένας από τους οποίους διαθέτει ένα μικρό ποσοστό. Εάν δεν υπάρχει συμφωνία μεταξύ τους, η πώληση, η εκμετάλλευση ή ακόμη και σημαντικές αποφάσεις για το ακίνητο μπορεί να γίνουν εξαιρετικά δύσκολες.
Το αποτέλεσμα είναι περιουσίες σημαντικής αξίας να παραμένουν για χρόνια αναξιοποίητες.
Η μεταρρύθμιση επιχειρεί να περιορίσει αυτόν τον κατακερματισμό, χωρίς όμως να σημαίνει ότι εξαφανίζεται συνολικά από το ελληνικό δίκαιο η έννοια της εξ αδιαιρέτου ιδιοκτησίας.
Αλλάζει το ποσοστό του επιζώντος συζύγου
Σημαντική αλλαγή προβλέπεται και για τον σύζυγο που μένει πίσω όταν δεν υπάρχει διαθήκη.
Στην περίπτωση που ο θανών αφήνει έναν σύζυγο και ένα παιδί, το εξ αδιαθέτου κληρονομικό δικαίωμα του επιζώντος συζύγου αυξάνεται.
Ο σύζυγος θα λαμβάνει το 1/3 της κληρονομίας όταν υπάρχει ένα παιδί, αντί για το 1/4 που ίσχυε με το προηγούμενο καθεστώς.
Το υπόλοιπο 2/3 περνά στο παιδί.
Όταν, αντίθετα, υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, το ποσοστό του επιζώντος συζύγου παραμένει στο 1/4, ενώ τα παιδιά μοιράζονται τα υπόλοιπα 3/4.
Πρόκειται για ουσιαστική ενίσχυση της προστασίας του επιζώντος συζύγου στις οικογένειες με ένα παιδί.
Τι αλλάζει για τα ζευγάρια χωρίς γάμο
Το νέο κληρονομικό πλαίσιο επιχειρεί επίσης να αντιμετωπίσει τη σημερινή πραγματικότητα, στην οποία πολλά ζευγάρια συμβιώνουν για χρόνια χωρίς να έχουν τελέσει γάμο ή συνάψει σύμφωνο συμβίωσης.
Οι νέες διατάξεις προβλέπουν υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις δικαιώματα για τον επιζώντα σύντροφο, τα οποία δεν πρέπει να συγχέονται με ένα γενικό και αυτόματο κληρονομικό δικαίωμα για κάθε περίπτωση ελεύθερης συμβίωσης.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι προβλέψεις που αφορούν την προστασία του συντρόφου μετά τον θάνατο του ανθρώπου με τον οποίο μοιραζόταν τη ζωή και την κατοικία του.
Οι κληρονομικές συμβάσεις αλλάζουν τα δεδομένα
Μία ακόμη μεγάλη καινοτομία είναι η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων.
Με το νέο πλαίσιο δημιουργείται η δυνατότητα, υπό συγκεκριμένους όρους και αυστηρές προϋποθέσεις, να γίνονται δεσμευτικές συμφωνίες για κληρονομικά ζητήματα όσο ο μελλοντικός κληρονομούμενος βρίσκεται ακόμη στη ζωή.
Πρόκειται για μία σημαντική αλλαγή σε σχέση με τη μέχρι σήμερα φιλοσοφία του ελληνικού κληρονομικού δικαίου.
Οι κληρονομικές συμβάσεις μπορούν να επιτρέψουν τον καλύτερο προγραμματισμό μιας περιουσίας και να περιορίσουν μελλοντικές συγκρούσεις μεταξύ κληρονόμων.
Προσοχή στην ημερομηνία εφαρμογής
Αν και ο νέος νόμος έχει ήδη ψηφιστεί και δημοσιευθεί, όλες οι αλλαγές δεν πρέπει να παρουσιάζονται σαν να εφαρμόζονται ήδη με τον ίδιο τρόπο σε κάθε κληρονομική υπόθεση.
Κρίσιμες διατάξεις του νέου κληρονομικού πλαισίου τίθενται σε εφαρμογή από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, ενώ ο νόμος περιλαμβάνει ειδικές μεταβατικές προβλέψεις.
Η ημερομηνία θανάτου, η ύπαρξη ή όχι διαθήκης και τα πραγματικά δεδομένα κάθε υπόθεσης μπορούν επομένως να καθορίσουν ποιο καθεστώς εφαρμόζεται.
Για τον λόγο αυτό, όσοι βρίσκονται ήδη αντιμέτωποι με κληρονομική υπόθεση δεν θα πρέπει να θεωρούν ότι οι νέες διατάξεις εφαρμόζονται αυτομάτως και αναδρομικά σε κάθε περίπτωση.
Ποιοι μπορεί να κερδίσουν από τις αλλαγές
Οι αλλαγές μπορούν να αποδειχθούν ιδιαίτερα σημαντικές για οικογένειες με ακίνητη περιουσία, καθώς δημιουργούνται περισσότερες δυνατότητες ώστε ένα σπίτι, ένα οικόπεδο ή μία επιχείρηση να μη διασπάται υποχρεωτικά σε πολλά μικρά ποσοστά.
Κερδισμένοι μπορούν να είναι όσοι θέλουν να διατηρήσουν ένα ακίνητο ή μία οικογενειακή επιχείρηση ενιαία, αλλά και οι δικαιούχοι νόμιμης μοίρας που θα μπορούν να αξιώνουν την οικονομική αξία που τους αναλογεί χωρίς να είναι υποχρεωμένοι να μπουν σε μία προβληματική συγκυριότητα.
Ενισχυμένος εμφανίζεται επίσης ο επιζών σύζυγος όταν υπάρχει μόνο ένα παιδί.
Ποιοι μπορεί να βρεθούν σε δυσκολότερη θέση
Η μετατροπή της νόμιμης μοίρας σε χρηματική αξίωση δημιουργεί όμως και νέα πρακτικά ζητήματα.
Ένας κληρονόμος που αποκτά ένα ακίνητο μπορεί να χρειαστεί να καταβάλει σημαντικό χρηματικό ποσό για να ικανοποιήσει τη νόμιμη μοίρα άλλου δικαιούχου.
Αν δεν διαθέτει την απαιτούμενη ρευστότητα, μπορεί να προκύψουν νέες διαφωνίες ή ανάγκη δικαστικής επίλυσης.
Επομένως, η μεταρρύθμιση δεν εξαφανίζει τις κληρονομικές διαφορές, αλλά αλλάζει σε σημαντικό βαθμό τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται.
Τι πρέπει να γνωρίζουν όσοι έχουν ακίνητη περιουσία
Το νέο κληρονομικό δίκαιο αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μεταβολές των τελευταίων δεκαετιών για τη μεταβίβαση οικογενειακής περιουσίας στην Ελλάδα.
Οι αλλαγές στη νόμιμη μοίρα, η προσπάθεια περιορισμού της αναγκαστικής συγκυριότητας, η ενίσχυση του επιζώντος συζύγου και η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων δημιουργούν ένα διαφορετικό τοπίο.
Το σημαντικότερο είναι να αποφεύγεται η παραπλανητική διατύπωση ότι «καταργούνται τα εξ αδιαιρέτου» συνολικά.
Αυτό που αλλάζει ουσιαστικά είναι ο μηχανισμός της νόμιμης μοίρας, ώστε να περιορίζονται οι περιπτώσεις στις οποίες δημιουργούνται νέα εξ αδιαιρέτου μερίδια εξαιτίας της κληρονομικής διαδοχής.
Για όσους διαθέτουν σημαντική ακίνητη περιουσία ή σχεδιάζουν τη σύνταξη διαθήκης, οι αλλαγές καθιστούν ακόμη πιο σημαντικό τον έγκαιρο κληρονομικό σχεδιασμό και την εξειδικευμένη νομική συμβουλή, καθώς οι συνέπειες διαφέρουν ανάλογα με τη σύνθεση της οικογένειας, την περιουσία και τον χρόνο κατά τον οποίο ανοίγει η κληρονομία.
