Χριστούγεννα 1942: το Βαρλίκ Βεργκισί και η οικονομική εξόντωση των Ελλήνων της Πόλης
Δώδεκα χρόνια μετά το Ελληνοτουρκικό Σύμφωνο Φιλίας του 1930,
και ενώ η Ελλάδα λιμοκτονούσε υπό ναζιστική Κατοχή, η τουρκική πολιτεία επέβαλε στους μη μουσουλμάνους της Κωνσταντινούπολης έναν «έκτακτο φόρο περιουσίας» που δεν ήταν φορολογία.
Ήταν μηχανισμός κατάσχεσης, χρεοκοπίας και εκτόπισης.
Οι κατάλογοι βγήκαν τις παραμονές των Χριστουγέννων του 1942. Το όνομα του νόμου έμεινε στην ιστορία ως Varlık Vergisi — Βαρλίκ Βεργκισί, το «βαρλίκι» των Πολίτικων.
Τον Ιούνιο του 1941 η Τουρκία υπέγραψε Σύμφωνο Φιλίας με τη ναζιστική Γερμανία. Ακολούθησε εμπορική διευθέτηση για την προμήθεια χρωμίου, μετάλλου κρίσιμου για την πολεμική βιομηχανία. Η Άγκυρα διατηρούσε επιτήδεια ουδετερότητα. Η Ελλάδα βρισκόταν ήδη σε πόλεμο. Ο κόσμος ήταν απασχολημένος αλλού.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και το πρώτο βήμα:
τον Μάιο του 1941 κηρύχθηκε επιστράτευση μη μουσουλμάνων ανδρών 20 έως 45 ετών, οι λεγόμενες «Είκοσι Κλάσεις». Δεν πήραν όπλα. Οδηγήθηκαν σε καταναγκαστικά έργα στην Ανατολία. Οι οικογενειακές επιχειρήσεις έμειναν χωρίς τους ανθρώπους που τις κρατούσαν όρθιες.
Ο πρόεδρος Ισμέτ Ινονού και ο πρωθυπουργός Σουκρού Σαράτσογλου προχώρησαν στο δεύτερο, αποφασιστικότερο μέτρο:
έναν φόρο τόσο εξωφρενικό, ώστε όσοι δεν μπορούσαν να τον πληρώσουν να χάσουν την περιουσία τους και, αν χρειαζόταν, να σταλούν σε στρατόπεδα εργασίας.
Στις 11 Νοεμβρίου 1942 η τουρκική Εθνοσυνέλευση ψήφισε τον νόμο 4305. Την επομένη δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Επίσημα παρουσιαζόταν ως έκτακτη εισφορά στα «υπερβολικά κέρδη του πολέμου».
Στην εφαρμογή του χώριζε τους υπόχρεους σε κατηγορίες που αποτυπώνονταν στους φακέλους με γράμματα:
M: μουσουλμάνοι
G: μη μουσουλμάνοι — Έλληνες, Αρμένιοι, Εβραίοι
D: ντονμέδες
E: ξένοι υπήκοοι
Οι επιτροπές που όριζαν τα ποσά ήταν εξ ολοκλήρου μουσουλμανικές.
Έφεση δεν προβλεπόταν. Η προθεσμία ήταν δεκαπέντε ημέρες. Καθυστέρηση σήμαινε πρόστιμο. Μετά τον μήνα ερχόταν κατάσχεση και εκτόπιση.
Τα ποσοστά που έχουν καταγραφεί στη βιβλιογραφία δείχνουν το μέγεθος της διάκρισης: στους Αρμενίους περίπου 232% της εκτιμώμενης περιουσίας, στους Εβραίους 179%, στους Έλληνες 156%, στους μουσουλμάνους κάτω από 5%. Το συντριπτικό μέρος του βεβαιωθέντος φόρου — περί το 87% — έπεσε στους μη μουσουλμάνους.
Ο τότε έφορος Κωνσταντινούπολης Φαίκ Οκτέ, στο βιβλίο του Varlık Vergisi Faciası («Η συμφορά του φόρου περιουσίας»), περιγράφει πώς γινόταν η «εκτίμηση».
Άνοιγε ο φάκελος, βεβαιωνόταν θρήσκευμα και καταγωγή, και ακολουθούσε διάλογος του τύπου:
«Πόσο θα πληρώσει αυτός;
— 500.000 λίρες.
— Όχι, ένα εκατομμύριο.
— Πες ένα ενδιάμεσο να τελειώνουμε.»
Το παράδειγμα που ο ίδιος παραθέτει είναι αποκαλυπτικό: στο ίδιο τετράγωνο, μικρό κατάστημα χριστιανού με φόρο 5.000 λιρών· διπλανό μουσουλμανικό με φόρο 5 λιρών.
Οι κατάλογοι τοιχοκολλήθηκαν στα μέσα Δεκεμβρίου 1942.
Η μειονότητα γέμισε τις εφημερίδες με αγγελίες πώλησης. Εργοστάσια, στοές, πολυκατοικίες, σπίτια, μαγαζιά και οικόπεδα βγήκαν στην αγορά μέσα σε πανικό. Οι τιμές κατρακύλησαν. Περιουσίες άλλαξαν χέρια «για ένα κομμάτι ψωμί». Αγοραστές ήταν, σε μεγάλο βαθμό, μουσουλμάνοι ιδιώτες και κρατικοί φορείς.
Όσοι δεν εξόφλησαν είδαν τα ονόματά τους στις εφημερίδες από τις αρχές Ιανουαρίου 1943. Η ακίνητη περιουσία κατάσχονταν. Οι ίδιοι οδηγούνταν σε καταναγκαστική εργασία.
Από τις 27 Ιανουαρίου 1943 ξεκίνησαν οι αποστολές στο Ασκάλε της Ερζερούμ — περιοχή που οι ίδιοι οι εκτοπισμένοι αποκαλούσαν «Σιβηρία της Ανατολής». Συνολικά 1.229 μη μουσουλμάνοι από την Πόλη στάλθηκαν εκεί· άλλοι από Σμύρνη και Προύσα συμπλήρωσαν τον αριθμό των εκτοπισμένων. Δούλευαν από τα ξημερώματα ως το βράδυ. Το ημερομίσθιο των δύο λιρών «συμψηφιζόταν» με το χρέος — χρέος που στην πράξη ήταν αδύνατο να ξεπληρωθεί με εργασία μιας ζωής.
Στα στρατόπεδα καταγράφονται 21 θάνατοι. Ο αριθμός είναι μικρότερος από όσα κυκλοφορούν σε ορισμένα λαϊκά κείμενα· δεν μειώνει όμως την ουσία. Όσοι επέστρεψαν ήταν συχνά αγνώριστοι. Οι οικογένειες είχαν ήδη χάσει σπίτια, μαγαζιά και κεφάλαιο.
Τον Σεπτέμβριο του 1943 οι New York Times δημοσίευσαν επικριτικά άρθρα.
Η τουρκική Βουλή διέγραψε ανείσπρακτα υπόλοιπα. Τον Δεκέμβριο διαλύθηκαν τα τάγματα εργασίας. Ο νόμος καταργήθηκε οριστικά στις 15 Μαρτίου 1944 — τη στιγμή που ο σοβιετικός στρατός πλησίαζε τα σύνορα της Ρουμανίας και η Άγκυρα είχε κάθε λόγο να σβήσει τα ίχνη μιας πολιτικής που πλέον δεν τη συνέφερε διεθνώς.
Ο Σαράτσογλου το είχε πει καθαρά σε κλειστή συνεδρίαση του κυβερνώντος κόμματος: ο νόμος ήταν και «νόμος επανάστασης»· ευκαιρία να φύγει η αγορά από τα χέρια των «ξένων» και να περάσει σε τουρκικά.
Το Βαρλίκ Βεργκισί δεν ήταν πογκρόμ με μαχαίρια στους δρόμους, όπως τα Σεπτεμβριανά του 1955. Ήταν κάτι πιο ψυχρό: κράτος, εφορία, επιτροπές, εφημερίδες και στρατόπεδα εργασίας που μετέφεραν πλούτο και έσπασαν τον οικονομικό ιστό των Ρωμιών, των Αρμενίων και των Εβραίων της Πόλης.
Το ισχυρότερο είναι το αρχείο: ο νόμος 4305, οι κατάλογοι του Δεκεμβρίου 1942, η μαρτυρία του Οκτέ, οι αριθμοί των εκτοπισμένων και η ημερομηνία κατάργησης — όταν πια το διεθνές ισοζύγιο είχε αλλάξει.
