Μια ημέρα σαν σήμερα, στις 7 Οκτωβρίου 1849, πέθανε στη Βαλτιμόρη ο Έντγκαρ Άλαν Πόε (Edgar Allan Poe). Γιατί, περισσότερα από εκατόν εβδομήντα χρόνια μετά, συνεχίζουμε να διαβάζουμε το έργο του και τρία καλά βιβλία του που κυκλοφόρησαν πρόσφατα.
Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου
Μια ημέρα σαν σήμερα, στις 7 Οκτωβρίου 1849, πέθανε στα Βαλτιμόρη των ΗΠΑ ο Έντγκαρ Άλαν Πόε σε ηλικία σαράντα ετών, αφήνοντας πίσω του μια μεγάλη πνευματική κληρονομιά.
Το έργο του, που αποτελείται κυρίως από διηγήματα, μα συμπεριλαμβάνει επίσης ένα ολοκληρωμένο μυθιστόρημα, την Αφήγηση του Άρθουρ Γκόρντον Πιμ από το Ναντάκετ (μτφρ. Πολύκαρπος Πολυκάρπου, εκδ. Gutenberg), ένα θεατρικό, ποιητικές συνθέσεις και άλλα κείμενα, διαβάζεται και μεταφράζεται αδιάκοπα μέχρι τις ημέρες μας, περισσότερα από εκατόν εβδομήντα χρόνια μετά την εκδημία του.
Σίγουρα ένα σύντομο σημείωμα δεν αρκεί για να προσδιορίσει επαρκώς τους πολλούς και διάφορους λόγους για τους οποίους επιμένουμε ως σήμερα να διαβάζουμε τον Πόε. Η αισθητική αξία του έργου του, όπου το στοιχείο του μυστηρίου παντρεύεται ταιριαστά με εκείνο του τρόμου, παραμένει πολύ υψηλή. Ο ίδιος θεωρείται ένας από τους θεμελιωτές του είδους του τρόμου, ένας «κλασικός» του τρόμου, και επίσης, ο πατέρας της αστυνομικής λογοτεχνίας, την οποία «δημιούργησε» με τη συγγραφή των «Φόνων της οδού Μοργκ». Όπως πολλές καλές λογοτεχνικές ιστορίες, έτσι και αυτή μπορεί να ερμηνευτεί με πολλούς τρόπους – ας σκεφτούμε πόσα μπορούμε να γράψουμε για τον ουρακοτάγκο που διαπράττει τους δύο φόνους στην ιστορία, για την αποικιοκρατία, και τους φόβους που αυτή ξυπνά στις μητροπόλεις, για το άγχος που προξενεί η ιδέα πως ο άνθρωπος μπορεί, από τη φύση του, να συνδέεται με το ζώο. Αυτή η παρατήρηση ισχύει για πολλά από τα διηγήματα του Πόε – είναι, δηλαδή, ανοιχτά σε ερμηνείες, και για αυτό αντέχουν στον χρόνο.
Η επίδραση που άσκησε στους μεταγενέστερούς του είναι καταλυτική. Γίγαντες της παγκόσμιας λογοτεχνίας και της ποίησης, όπως ο Μπόρχες και ο Μποντλέρ, ο δημιουργός του Σέρλοκ Χολμς, ο Άρθουρ Κόναν Ντόιλ, μα και συγγραφείς της ελληνικής πεζογραφικής παράδοσης, όπως ο Ροΐδης και ο Βιζυηνός, έχουν επηρεαστεί από αυτόν. Γυρνώντας τις σελίδες τους, θα βρούμε στοιχεία που μαρτυρούν την επιρροή του – ο Μπόρχες, μάλιστα, είχε γράψει και ένα σονέτο αφιερωμένο στον Έντγκαρ Άλαν Πόε, μια καλλιτεχνική «ερωτική» επιστολή.
Παρότι τα διηγήματά του θα μπορούσαν να ενταχθούν στο είδος του τρόμου -το οποίο παλαιότερα περιφρονούταν από την κριτική-, ο Πόε ανέκαθεν διαβαζόταν και μελετούταν. Σήμερα, όμως, που η αποδοχή του είδους ενισχύεται, και μεγάλοι και καλοί εκδότες δημοσιεύουν συχνότερα μεταφρασμένα, μα και ελληνικά βιβλία τρόμου, αναδεικνύοντας περαιτέρω τη σημασία τους, διαβάζουμε τον Πόε μέσα σε ένα διαφορετικό πολιτισμικό πλαίσιο – ίσως στην ουσία σήμερα να βιώνουμε αυτό που κάποτε είχε συμβεί για το «αστυνομικό» είδος, το έτερο δημιούργημα του Πόε, το οποίο αντίστοιχα οι κριτικοί κοιτούσαν με μισό μάτι, ώσπου άρχισε να κυκλοφορεί σε προσεγμένες και καλές εκδόσεις.
Τα τελευταία χρόνια, τα διηγήματα του συγγραφέα έχουν ξανακυκλοφορήσει, σε νέες μεταφράσεις, με επίμετρα και σχόλια που φωτίζουν καίρια διάφορες πλευρές της πεζογραφίας του. Παρακάτω, τρία πρόσφατα βιβλία που τράβηξαν την προσοχή μας.
Το κοράκι και άλλες σκοτεινές ιστορίες (μτφρ. Βαγγέλης Γιαννίσης, εκδ. Μίνωας)
Ανάμεσα στα κείμενα που βρίσκουμε στον τόμο, το εμβληματικό ποίημα του Πόε που αναφέρεται στον τίτλο της έκδοσης. Μελαγχολική ατμόσφαιρα, μουσικότητα, βιβλικές και μυθολογικές αναφορές συμπυκνωμένες.
Κάποιοι στίχοι, από τη μετάφραση του Βαγγέλη Γιαννίση:
Μα το κοράκι μόνο καθόταν, βλοσυρό, σαν να σκεφτόταν,
Αλλά μονάχα δύο λέξεις η ψυχή του είχε να πει.
Τίποτ’ άλλο δεν ξεστόμιζε, ούτε πούπουλο δεν θρόιζε –
Μέχρι που ’πα «Οι φίλοι μου φύγαν μακριά –
Και την αυγή θα μ’ αφήσει, σαν τις ελπίδες που φύγαν σαν πουλιά».
Και το πτηνό είπε, «Ποτέ πια»
Η πτώση του οίκου των Άσερ και άλλα διηγήματα (μτφρ. Γιώργος Κόκκαλης, εκδ. Νίκας)
Ο ανώνυμος αφηγητής επισκέπτεται τον παιδικό του φίλο και την άρρωστη, δίδυμη αδερφή του στην έπαυλή τους, για να γίνει μάρτυρας της παρακμής και του τέλους της οικογένειάς τους.
Ένα σκοτεινό περιβάλλον στήνεται, μέσα στο οποίο καλλιεργείται η παράνοια, και το παραφυσικό στοιχείο κάνει στο τέλος την εμφάνισή του. «Η πτώση του οίκου των Άσερ», μια από τις πιο γνωστές ιστορίες φαντασμάτων του Πόε, μαζί με δύο ακόμα, ανθολογούνται εδώ.
Γουίλιαμ Γουίλσον (μτφρ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Μεταίχμιο)
Ένας πρωταγωνιστής βαθιά διεφθαρμένος, που κατατρύχεται σε όλη τη ζωή του από τον σωσία του. Κάθε φορά που ο πρώτος προσπαθεί να πλουτίσει με αθέμιτα μέσα, να επιβληθεί στους γύρω του ή να γοητεύσει κάποια γυναίκα, ο δεύτερος είναι παρών ώστε να του βάλει τρικλοποδιά, να τον ξεσκεπάσει, να τον αντιμετωπίσει. Μονάχα ένας τους θα μείνει ζωντανός στο τέλος…
«Δεν είναι τυχαίο που ο σωσίας εμφανίζεται πάντα πριν ή κατά τη διάρκειας μιας ακολασίας. Όταν ο αφηγητής σκαρώνει μια βραδιά ξέφρενης κραιπάλης, με “τους πιο έκλυτους συμφοιτητές” του, το ομοίωμά του του χτυπά την πόρτα, για να τον επαναφέρει στην τάξη» σημειώσαμε σε κριτική μας.
* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
