Οι πρώτες εβδομάδες με ένα μωρό δεν μοιάζουν πάντα με αυτό που περιμένει μια νέα μητέρα. Κούραση, κλάμα χωρίς προφανή λόγο, ενοχές, απόσταση από το μωρό ή αίσθημα ότι «δεν τα καταφέρνω» μπορεί να εμφανιστούν αθόρυβα. Τα σημάδια επιλόχειας κατάθλιψης μητέρας δεν είναι υπερβολή, ούτε αδυναμία χαρακτήρα. Είναι μια πραγματική κατάσταση ψυχικής υγείας που χρειάζεται αναγνώριση και υποστήριξη.

Τι είναι η επιλόχεια κατάθλιψη και πώς διαφέρει από το baby blues

Πολλές γυναίκες νιώθουν συναισθηματικές μεταπτώσεις τις πρώτες ημέρες μετά τον τοκετό. Το λεγόμενο baby blues είναι αρκετά συχνό και συνδέεται με τις ορμονικές αλλαγές, την αϋπνία και τη μεγάλη προσαρμογή που φέρνει ο ερχομός του μωρού. Συνήθως εμφανίζεται μέσα στις πρώτες ημέρες και υποχωρεί σχετικά γρήγορα, συχνά μέσα σε δύο εβδομάδες.

Η επιλόχεια κατάθλιψη είναι κάτι διαφορετικό. Τα συμπτώματα είναι πιο έντονα, κρατούν περισσότερο και επηρεάζουν ουσιαστικά την καθημερινότητα, τη φροντίδα του εαυτού και του βρέφους, αλλά και τη σχέση με τον σύντροφο ή το οικογενειακό περιβάλλον. Δεν αφορά μόνο τη «στενοχώρια». Μπορεί να επηρεάζει τον ύπνο, την όρεξη, τη σκέψη, τη σύνδεση με το μωρό και τη συνολική λειτουργικότητα.

Σημάδια επιλόχειας κατάθλιψης μητέρας που δεν πρέπει να αγνοηθούν

Τα σημάδια δεν είναι ίδια σε όλες. Σε κάποιες γυναίκες έρχονται απότομα, ενώ σε άλλες χτίζονται σταδιακά και συχνά περνούν απαρατήρητα, επειδή όλοι θεωρούν ότι «είναι φυσιολογικό να είναι κουρασμένη». Εκεί βρίσκεται και η δυσκολία.

Ένα από τα πιο συχνά σημάδια είναι η επίμονη θλίψη ή το άδειασμα, σχεδόν κάθε μέρα. Η μητέρα μπορεί να νιώθει ότι τίποτα δεν της δίνει χαρά, ακόμη και στιγμές που περίμενε πολύ πριν γεννήσει. Το κλάμα μπορεί να εμφανίζεται εύκολα ή, αντίθετα, να υπάρχει μια συναισθηματική απονέκρωση, σαν να μην μπορεί να νιώσει ουσιαστικά τίποτα.

Εξίσου χαρακτηριστική είναι η έντονη ευερεθιστότητα. Δεν εκδηλώνεται πάντα ως λύπη. Μπορεί να εμφανιστεί ως θυμός, νεύρα, δυσανεξία στον θόρυβο, εκνευρισμός με τον σύντροφο ή με πρόσωπα που προσπαθούν να βοηθήσουν. Μια μητέρα μπορεί να λέει «δεν αντέχω κανέναν» και να πιστεύει ότι απλώς έχει εξαντληθεί. Μερικές φορές είναι εξάντληση. Μερικές φορές όμως είναι κάτι βαθύτερο.

Άλλο συχνό σημάδι είναι το έντονο άγχος. Όχι το αναμενόμενο άγχος μιας νέας αρχής, αλλά μια μόνιμη εσωτερική ένταση. Η γυναίκα μπορεί να φοβάται διαρκώς ότι κάτι κακό θα συμβεί στο μωρό, να ελέγχει εμμονικά αν αναπνέει, να μην μπορεί να χαλαρώσει ούτε όταν το παιδί κοιμάται, ή να βιώνει κρίσεις πανικού.

Η απομάκρυνση από το μωρό είναι επίσης ένα σύμπτωμα που προκαλεί πολλές ενοχές. Ορισμένες μητέρες νιώθουν ότι δεν δένονται μαζί του όπως περίμεναν ή ότι το φροντίζουν «μηχανικά». Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν αγαπούν το παιδί τους. Σημαίνει ότι η ψυχική επιβάρυνση δυσκολεύει τη συναισθηματική σύνδεση εκείνη τη στιγμή.

Τα πιο ύπουλα συμπτώματα στην καθημερινότητα

Υπάρχουν και σημάδια που μοιάζουν λιγότερο «ψυχολογικά», γι’ αυτό συχνά δεν αναγνωρίζονται έγκαιρα. Ο ύπνος, για παράδειγμα, δεν διαταράσσεται μόνο επειδή ξυπνά το μωρό. Μια μητέρα μπορεί να μην μπορεί να κοιμηθεί ούτε όταν έχει την ευκαιρία ή, αντίθετα, να θέλει να κοιμάται συνεχώς. Το ίδιο ισχύει και για την όρεξη. Μπορεί να μην τρώει σχεδόν τίποτα ή να τρώει πολύ περισσότερο από το συνηθισμένο.

Συχνά εμφανίζονται δυσκολία συγκέντρωσης, αίσθημα σύγχυσης και αδυναμία λήψης απλών αποφάσεων. Μπορεί να μοιάζει σαν το μυαλό να μην «δουλεύει» καθαρά. Αν αυτό συνοδεύεται από χαμηλή διάθεση, έντονη ενοχή και απομόνωση, δεν πρέπει να θεωρείται απλώς φυσιολογική κόπωση.

Ένδειξη που χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή είναι οι σκέψεις αναξιότητας. Φράσεις όπως «είμαι κακή μάνα», «το μωρό θα ήταν καλύτερα χωρίς εμένα» ή «δεν αξίζω τίποτα» δεν είναι δραματοποιήσεις της στιγμής όταν επαναλαμβάνονται και βαραίνουν την καθημερινότητα. Είναι σήματα κινδύνου.

Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, μπορεί να υπάρξουν σκέψεις αυτοτραυματισμού ή φόβος ότι η μητέρα μπορεί να κάνει κακό στον εαυτό της ή στο μωρό. Σε αυτή την περίπτωση χρειάζεται άμεση επαγγελματική βοήθεια, χωρίς καθυστέρηση και χωρίς να μείνει μόνη της.

Πότε τα σημάδια επιλόχειας κατάθλιψης στη μητέρα δείχνουν ότι χρειάζεται βοήθεια

Το βασικό κριτήριο δεν είναι μόνο ποιο σύμπτωμα υπάρχει, αλλά πόσο διαρκεί και πόσο επηρεάζει τη ζωή της γυναίκας. Αν η χαμηλή διάθεση, το άγχος, η απομόνωση ή οι ενοχές κρατούν πάνω από δύο εβδομάδες, αν δυσκολεύεται να φροντίσει τον εαυτό της ή το μωρό, ή αν νιώθει ότι χάνει τον έλεγχο, τότε η αξιολόγηση από ειδικό είναι αναγκαία.

Υπάρχει και το στοιχείο της έντασης. Μια μητέρα μπορεί να λειτουργεί εξωτερικά, να αλλάζει, να ταΐζει, να βάζει πλυντήριο και να απαντά σε μηνύματα, αλλά εσωτερικά να βυθίζεται. Το ότι «τα κάνει όλα» δεν σημαίνει ότι είναι καλά. Η επιλόχεια κατάθλιψη δεν φαίνεται πάντα από έξω.

Γιατί εμφανίζεται

Δεν υπάρχει μία και μοναδική αιτία. Οι απότομες ορμονικές μεταβολές μετά τον τοκετό παίζουν ρόλο, αλλά δεν εξηγούν τα πάντα. Η έλλειψη ύπνου, ένας δύσκολος τοκετός, ο θηλασμός όταν συνοδεύεται από πίεση ή πόνο, η κοινωνική απομόνωση, το χαμηλό υποστηρικτικό περιβάλλον και η προϋπάρχουσα αγχώδης ή καταθλιπτική ευαλωτότητα μπορούν να επιβαρύνουν σημαντικά την κατάσταση.

Μερικές φορές επηρεάζει και το χάσμα ανάμεσα στην προσδοκία και στην πραγματικότητα. Όταν μια γυναίκα περιμένει ότι θα νιώσει αμέσως πληρότητα και ευτυχία, αλλά αντί γι’ αυτό νιώθει φόβο ή κενό, μπορεί να παγιδευτεί σε έναν κύκλο ενοχών. Και οι ενοχές συχνά καθυστερούν την αναζήτηση βοήθειας.

Τι μπορεί να κάνει η ίδια η μητέρα

Το πρώτο βήμα είναι να ονομάσει αυτό που νιώθει. Όχι να το μειώσει, όχι να το συγκρίνει με άλλες εμπειρίες, αλλά να το αναγνωρίσει. Το «δεν είμαι καλά» είναι μια πολύ σημαντική αρχή.

Στη συνέχεια, χρειάζεται να μιλήσει σε έναν άνθρωπο εμπιστοσύνης. Σύντροφος, μαία, γυναικολόγος, ψυχολόγος ή παθολόγος μπορούν να γίνουν η πρώτη γέφυρα. Δεν χρειάζεται να έχει βρει ακριβώς τι συμβαίνει για να ζητήσει στήριξη.

Βοηθά επίσης να μειωθεί η πίεση της τελειότητας. Το σπίτι δεν χρειάζεται να είναι στην εντέλεια, ούτε η μητέρα να αποδεικνύει διαρκώς ότι τα προλαβαίνει όλα. Η πρακτική βοήθεια στην καθημερινότητα, λίγος συνεχόμενος ύπνος, ένα γεύμα χωρίς βιασύνη και λίγος χρόνος εκτός φροντίδας δεν λύνουν από μόνα τους το πρόβλημα, αλλά συχνά ελαφρύνουν το φορτίο.

Αν τα συμπτώματα είναι έντονα, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο γιατρός μπορεί να προτείνει και φαρμακευτική αγωγή. Αυτό δεν είναι αποτυχία, ούτε σημαίνει ότι η μητέρα δεν προσπάθησε αρκετά. Είναι μέρος της θεραπείας όταν χρειάζεται.

Τι πρέπει να προσέξει το περιβάλλον

Οι άνθρωποι γύρω από τη νέα μητέρα έχουν συχνά καθοριστικό ρόλο. Το πιο χρήσιμο δεν είναι οι συμβουλές του τύπου «σκέψου θετικά» ή «όλες έτσι περνάνε». Αυτό που βοηθά είναι η παρατήρηση χωρίς κριτική και η έμπρακτη στήριξη.

Αν μια μητέρα αποσύρεται, κλαίει συχνά, μοιάζει συνεχώς φοβισμένη, λέει ότι δεν τα καταφέρνει ή δείχνει αποκομμένη από το μωρό, αξίζει μια ήρεμη, άμεση κουβέντα. Η φράση «σε βλέπω πιεσμένη, θέλεις να το δούμε μαζί;» μπορεί να ανοίξει χώρο. Το ίδιο και η πρακτική βοήθεια χωρίς πολλά λόγια, όπως το να κρατήσει κάποιος το μωρό ώστε εκείνη να κοιμηθεί ή να πάει σε ένα ραντεβού με ειδικό.

Αν υπάρχουν σκέψεις αυτοτραυματισμού ή φόβος για την ασφάλεια της μητέρας και του βρέφους, το περιβάλλον πρέπει να κινηθεί άμεσα. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν περιμένουμε να «περάσει μόνο του».

Η έγκαιρη αναγνώριση κάνει διαφορά

Η επιλόχεια κατάθλιψη είναι συχνότερη απ’ όσο νομίζουμε και, το σημαντικότερο, αντιμετωπίζεται. Όσο νωρίτερα αναγνωριστούν τα συμπτώματα, τόσο πιο γρήγορα μπορεί να στηθεί ένα πλαίσιο υποστήριξης που να βοηθήσει πραγματικά τη μητέρα να σταθεί ξανά στα πόδια της.

Αυτό που χρειάζεται να θυμόμαστε είναι απλό αλλά ουσιαστικό. Μια γυναίκα δεν γίνεται λιγότερο καλή μητέρα επειδή δυσκολεύεται μετά τον τοκετό. Γίνεται πιο προστατευμένη όταν μιλά, όταν ζητά βοήθεια και όταν της επιτρέπεται να φροντιστεί με την ίδια σοβαρότητα που φροντίζεται και το μωρό.