Διαβάζοντας για το μη δυαδικό φύλο

Διανύουμε ακόμα έναν μήνα υπερηφάνειας, διεκδικήσεων, θεσμικών αλλά και αυτοοργανωμένων pride, με δράσεις σε όλη τη χώρα. Ομάδες και κοινότητες συσπειρώνονται ενάντια στην ομοφοβία και την τρανσφοβία, απέναντι στον κυρίαρχο κακοποιητικό λόγο και στην έμφυλη βία. Ένα όπλο στο οποίο πιστεύουμε έντονα είναι και το διάβασμα. Φυσικά, δεν θυμόμαστε την κουίρ λογοτεχνία μόνο τον Ιούνιο, αλλά ο μήνας υπερηφάνειας είναι πάντα μια καλή αφορμή για να ξεχωρίσουμε βιβλία.

Αυτή τη στιγμή κυκλοφορούν στα ελληνικά εξαιρετικοί τίτλοι κουίρ λογοτεχνίας. Τα τελευταία τρία χρόνια, οπότε και εμφανίζεται ένας μεγαλύτερος όγκος σχετικών τίτλων, κάναμε μια προσπάθεια συγκέντρωσής τους (2023, 2024 και 2025) σε μια καταγραφή που είναι προσεκτική αλλά όχι απαραίτητα εξαντλητική. Μιλάμε για την κουίρ λογοτεχνία όλο τον χρόνο, αλλά ειδικά με αφορμή προηγούμενους μήνες υπερηφάνειας έχουμε γράψει για την κλασική κουίρ λογοτεχνία, για πιο «αδικημένα» βιβλία, για κουίρ ποίηση.

Γουάσκ, Σακούρ, Βιττίγκ 

Μια βόλτα στα βιβλιοπωλεία αρκεί για να ξεχωρίσουμε και κάποιους νέους τίτλους. Στο πρώτο μισό του 2026 κυκλοφόρησαν, μεταξύ άλλων, το μυθιστόρημα Ναπάλμ στην καρδιά (μτφρ. Ευρυβιάδης Σοφός, εκδ. Κείμενα) του Πολ Γουάσκ, ο οποίος «επιχειρεί να δώσει τη δική του εκδοχή για τη διασαλευθείσα τάξη των πραγμάτων, δημιουργώντας μια ιστορία που μοιάζει φανταστική, μέσα όμως σε έναν σκληρό, ρεαλιστικό χώρο», όπως σημειώνει η Διώνη Δημητριάδου. 

Ξεχωρίσαμε, επίσης, το Όσα ξέρω για σένα (μτφρ. Στέλα Ζουμπουλάκη, εκδ. Μεταίχμιο), το πρώτο μυθιστόρημα του Ερίκ Σακούρ.

Πρόσφατα μεταφράστηκε για πρώτη φορά η σημαντική λεσβία πεζογράφος και θεωρητικός Μονίκ Βιττίγκ και συγκεκριμένα το επικό ποίημά της Οι Γκερίλλες (μτφρ. Έφη Γιαννοπούλου, εκδ. Εκτός Γραμμής). Γι’ αυτό, όμως, θα μιλήσουμε αναλυτικά σύντομα.

Το Gender Queer

Εν προκειμένω, αξίζει να εστιάσουμε σε ένα σημαντικό βιβλίο που πέρασε κάπως απαρατήρητο. Πρόκειται για το graphic novel Gender Queer: Μια αυτοβιογραφία του* Μάια Κομπέιμπ (e/em/eir), που κυκλοφόρησε πέρσι (μτφρ. Λαμπριάνα Οικονόμου, εκδ. Οξύ).

Αν και γραμμένο ως «γράμμα» του Κομπέιμπ προς τους γονείς και φίλους του, όταν κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ, το βιβλίο έφτασε σε χιλιάδες άτομα που ένιωθαν κι αυτά ασφυξία με την έμφυλη δυαδικότητα. Δυστυχώς, όμως, έπεσε και σε «λάθος» χέρια, με αποτέλεσμα το βιβλίο να γίνει σύντομα ένα από τα πλέον καταγγελθέντα βιβλία σε όλες τις βιβλιοθήκες των ΗΠΑ. Τι περιλαμβάνει αυτό το τόσο «επικίνδυνο» βιβλίο;

Η παιδική ηλικία του Μάια

Το Μάια μεγαλώνει ως afab (assigned female at birth), δηλαδή του αποδίδεται στη γέννηση το θηλυκό φύλο. Έχει την τύχη να έχει γονείς που δεν τους απασχολούν τα έμφυλα στερεότυπα, που μεγαλώνουν τα παιδιά τους σε μια φάρμα στη Βόρεια Καλιφόρνια, με άμεση σχέση με τη φύση. Αμφότεροι χορτοφάγοι, φιλόμουσοι, κάπως χίπηδες, αφήνουν τα παιδιά ελεύθερα. Όταν το Μάια πηγαίνει για πρώτη φορά σχολείο, στην πρώτη δημοτικού αρχίζει να παρατηρεί τους έμφυλους κανόνες και διαχωρισμούς που αναπαράγουν τα άλλα παιδιά. Τα κορίτσια δεν παίζουν μπάλα μαζί με τα αγόρια, στην ακροποταμιά μόνο τα αγόρια μπορούν να βγάλουν το πουκάμισό τους, ενώ τα κορίτσια πρέπει να ξυρίζονται στα πόδια. Το Μάια δεν συμμορφώνεται με αυτούς τους κανόνες, όμως δεν μπορεί και να μη τους τηρεί, οπότε καταλήγει να χωρέσει με τρόπους που καταπιέζουν το ίδιο. Απλά δεν φοράει σορτσάκι και δεν κολυμπάει ποτέ.

Αργότερα, το Μάια δυσφορεί βαθιά με οτιδήποτε απαρτίζει την εμπειρία της θηλυκής εφηβείας. Η περίοδος του προκαλεί εφιάλτες, θέλει να ξεφορτωθεί το στήθος και τα μακριά μαλλιά του, η ιδέα να είναι «το κορίτσι» κάποιου το πνίγει, ενώ θα ήθελε το όνομά του να είναι πιο έμφυλα ουδέτερο. Ο προβληματισμός γύρω από τη σεξουαλικότητά του και την ερωτική επιθυμία επιδεινώνει τη σύγχυση. Αν και βρίσκει την κοινότητα ανθρώπων που το εμπνέει και το στηρίζει και ταυτόχρονα η αδερφή, οι γονείς και οι φίλοι του μοιάζουν ένα ασφαλές περιβάλλον για να ανακαλύψει το εαυτό του, οι απαντήσεις δεν έρχονται εύκολα. «Μα τι είμαι τέλος πάντων;» αναρωτιέται. Αγόρι ή κορίτσι; Γκέι, μπάι ή λεσβία; Γιατί δεν θέλει να κάνει ποτέ σεξ; «Σύννεφα έμφυλης σύγχυσης» σκεπάζουν την εφηβεία του.

Η ενήλικη ζωή του Μάια

Μετά την ενηλικίωση, το Μάια εισέρχεται στο πανεπιστήμιο, σε έναν χώρο που γνωρίζει άτομα καθημερινά. Οι ερωτήσεις σχετικά με την ταυτότητα του πληθαίνουν και το Μάια δεν έχει τις απαντήσεις. Στα ερωτηματολόγια βάζει ένα ερωτηματικό δίπλα από το φύλο. Ως ενήλικο άτομο έρχεται αντιμέτωπο με το τεστ Παπ που μετατρέπεται σε μια απόλυτα τραυματική εμπειρία. Η αβεβαιότητα ως προς το φύλο του στερεί τη δυνατότητα να αναπτύξει ερωτικές σχέσεις, ακόμα και με ένα άτομο που μοιάζει ιδανικό όπως η «υποψήφια Ζ». Αυτό που αρχίζει να καταλαβαίνει είναι ότι δεν χρειάζεται να ψάχνει τις απαντήσεις στο δίπολο άνδρας-γυναίκας γιατί δεν νιώθει τίποτα από τα δύο. Αυτό που νιώθει, μπερδεύοντας συχνά τα όρια ανάμεσα στη σεξουαλικότητα και την ταυτότητα φύλου, μπορεί να μη βρίσκει αντίκρισμα γλωσσικά και κοινωνικά, δεν σημαίνει όμως ότι δεν υπάρχει.

Αποκορύφωμα των στιγμών που το καθόρισαν αποτελεί η στιγμή που διαβάζει μια μελέτη που εξηγεί βιολογικά τις χρωμοσωματικές παραλλαγές και τη συχνότητα τους. Το Μάια το ρουφάει σαν να είναι το ελιξίριο της ζωής και νιώθει για πρώτη φορά ότι χωράει σε ένα σύμπαν που έμοιαζε μέχρι εκείνο το σημείο να μη «πρόβλεψε» την ύπαρξη του.

Σε όλο αυτό το ταξίδι ενηλικίωσης, το Μάια κατακλύζεται και από θετικές εμπειρίες, διαβάσματα που το διαμόρφωσαν, δραστηριότητες που το καθόρισαν, μουσική που το μεταμόρφωσε. Από τον Μπάουι και τον Τζον Γουίρ μέχρι τον Oscar Wilde και την Άλισον Μπεχντέλ, το Μάια αρχίζει να χτίζει αναφορές από τον χώρο της ζωγραφικής, του θεάτρου, της ποπ κουλτούρας. Αποκορύφωμα των στιγμών που το καθόρισαν αποτελεί η στιγμή που διαβάζει μια μελέτη που εξηγεί βιολογικά τις χρωμοσωματικές παραλλαγές και τη συχνότητα τους. Το Μάια το ρουφάει σαν να είναι το ελιξίριο της ζωής και νιώθει για πρώτη φορά ότι χωράει σε ένα σύμπαν που έμοιαζε μέχρι εκείνο το σημείο να μη «πρόβλεψε» την ύπαρξη του. Αντίστοιχη ευφορία νιώθει όταν ανακαλύπτει και τις αντωνυμίες Σπίβακ E/em/eir που το εκφράζουν απόλυτα.

Σχέδιο από το βιβλίο στο οποίο το Μάια Κομπέιμπ συμμετέχει σε πορεία για τα τρανς δικαιώματα.

Προσοχή εύθραυστο

Για το Κομπέιμπ η εσωτερική αναζήτηση της ταυτότητας είναι σαν ένας σπόρος που καρποφορεί σιγά σιγά, που γεννά πολλούς καρπούς ερωτήσεων. Όσο μεγαλώνουμε φυτρώνει κι αυτό μαζί μας. Το Μάια αυτοπαρατηρείται, μελετά, αναζητά, κάνει έρευνα και τεστάκια, έρχεται αντιμέτωπο με διάφορους όρους. Ακόμα κι αν στο τέλος δεν μπορεί να απαντήσει τα πάντα, έχει καταφέρει να κάνει «ένα πρώτο βήμα», όπως το παρακινεί η καθηγήτριά του στην αρχή. Ξεφεύγει από το τέλμα, τον φόβο και την ντροπή που του δημιουργούσε η σκέψη να μιλά ανοιχτά για το εαυτό του και μέσα από τις αγαπημένες του ασχολίες δίνει σχήμα και χρώμα στο βίωμά του. Το εικονογραφεί με τη μορφή μιας πλάστιγγας, ενός ανδρόγυνου πλάσματος ή μιας τεράστιας χαώδους μάζας νευρώσεων. Σε κάθε περίπτωση, με τη ζωγραφική το Κομπέιμπ αναπληρώνει την έλλειψη γλώσσας που θα μπορούσε να εκφράζει το βίωμά του.

Το Κομπέιμπ μάς παραδίδει κάτι εύθραυστο και ο κίνδυνος να πέσει στα λάθος χέρια είναι μεγάλος. Υπάρχουν ακόμα άτομα που εμμένουν ανεύθυνα και στενόμυαλα, κόντρα στις έρευνες, κόντρα στα βιώματα εκατομμυρίων ανθρώπων, κόντρα στη βιολογία, σε έναν παρωπιδικό δυισμό του φύλου.

Αυτό το πρώτο βήμα είναι το πιο γενναίο, καθώς απαιτεί και ένα άλμα εμπιστοσύνης. Γιατί το πού θα φτάσει και με πόση προσοχή θα το χειριστούμε εμείς είναι ένα άλλο ζήτημα. Το Κομπέιμπ μάς παραδίδει κάτι εύθραυστο και ο κίνδυνος να πέσει στα λάθος χέρια είναι μεγάλος. Υπάρχουν ακόμα άτομα που εμμένουν ανεύθυνα και στενόμυαλα, κόντρα στις έρευνες, κόντρα στα βιώματα εκατομμυρίων ανθρώπων, κόντρα στη βιολογία, σε έναν παρωπιδικό δυισμό του φύλου. Άτομα που αντιστέκονται σθεναρά στο δικαίωμα της κουίρ ύπαρξης και έκφρασης, που δυσκολεύονται να χρησιμοποιήσουν το ουδέτερο όταν ένα άτομο τούς συστήνεται έτσι, που πασχίζουν να κατανοήσουν τις λέξεις που ορίζουν την πραγματικότητα συνανθρώπων τους γύρω τους, που νιώθουν ακόμα απειλή με τον αυτοπροσδιορισμό των άλλων. Αν γίνεται από άγνοια, δεν υπάρχει άλλη δικαιολογία. Η γνώση για τη διαφορετικότητα αναπαράγεται πλέον σε βιβλία τόσο προσβάσιμα και ευχάριστα όσο αυτό το graphic novel.

Σε ποια άτομα απευθύνεται;

Το αυτοβιογραφικό ταξίδι του Κομπέιμπ πέρα και έξω από τη δυαδική κατηγοριοποίηση του φύλου έχει βρει και βρίσκει πρωτίστως τα άτομα (ενήλικα ή προχωρημένης εφηβείας) με παρόμοια εμπειρία, στοχεύει στο να νιώθουν λιγότερο μόνα τα πλάσματα που μεγάλωσαν γεμάτα απορίες. Σαφώς, οι εμπειρίες διαφέρουν μεταξύ τους. Ένα έφηβο παιδί από την Ελλάδα δύσκολα μπορεί να ελπίζει σε έναν σύλλογο όπως η «Queer-Straight Alliance» που δημιουργείται στο σχολείο του Μάια, ή σε κάποιο πανεπιστημιακό τμήμα με τόση ασφάλεια εκ μέρους του διδακτικού προσωπικού. Ωστόσο, το Κομπέιμπ υπογραμμίζει την ανάγκη εύρεσης κοινότητας, προτύπων και ασφαλούς χώρου για να προσεγγίσουν τα φυλοδιαφορετικά παιδιά αυτά τα ερωτήματα που απασχόλησαν το ίδιο.

Η γραφή του Κομπέιμπ είναι απλή, ευθύβολη και ακουμπά αυστηρά στην προσωπική εμπειρία χωρίς να περιπλέκει τη θεωρία του φύλου ή της σεξουαλικότητας, αγγίζοντας μόνο επιδερμικά τη φεμινιστική συζήτηση. Δεν έχει νόημα να ιδωθεί ως θέσφατο για το μη δυαδικό φύλο, δεν περιγράφει μία και κοινή εμπειρία για όλα τα non binary άτομα

Απευθύνεται όμως και σε όσους θέλουν ανοιχτόμυαλα να κατανοήσουν τη ζωή και το βίωμα ενός μη δυαδικού ατόμου, που ενδιαφέρονται πραγματικά να έρθουν πιο κοντά σε κάτι που τους φαίνεται «ξένο» και με λίγη εξάσκηση να εξοικειωθούν με αυτό. Προς αυτή την κατεύθυνση κινείται και το γλωσσάρι όρων ΛΟΑΤΚΙ+ από την ομάδα ORLANDO LGBT+, το οποίο υπογράφει η Νάνσυ Παπαθανασίου και η Έλενα-Όλγα Χρηστίδη. Το γλωσσάρι δεν περιορίζεται σε απλούς ορισμούς, αλλά επιχειρεί επεξηγήσεις της κάθε έννοιας, όπως «cis» ή «misgendering». Συνοδεύοντας το βιβλίο, το γλωσσάρι αυτό γίνεται σε σημεία εργαλείο και οδηγός που μας βοηθά να μην αναπαράγουμε βλαπτικές συμπεριφορές και να στεκόμαστε με αλληλεγγύη στα άτομα που μοιράζονται μαζί μας ένα παρόμοιο βίωμα.

Η γραφή του Κομπέιμπ είναι απλή, ευθύβολη και ακουμπά αυστηρά στην προσωπική εμπειρία χωρίς να περιπλέκει τη θεωρία του φύλου ή της σεξουαλικότητας, αγγίζοντας μόνο επιδερμικά τη φεμινιστική συζήτηση. Δεν έχει νόημα να ιδωθεί ως θέσφατο για το μη δυαδικό φύλο, δεν περιγράφει μία και κοινή εμπειρία για όλα τα non binary άτομα, έχει μάλιστα επικριθεί από τρανς άτομα, μεταξύ άλλων για τη χρήση του όρου «αυτοανδροφιλία» ή τη συχνή αναφορά στη σεσημασμένα τρανσφοβική συγγραφέα Τζ. Κ. Ρόουλιγνκ. Έχει νόημα, όμως, να διαβάσουμε την εμπειρία του Κομπέιμπ ως την περιγραφή της δικής του διαδρομής, που μας βοηθά να φανταστούμε έναν κόσμο πιο συμπεριληπτικό και ανεκτικό προς όλα ανεξαιρέτως τα άτομα.

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.

[*Το Μάια Κομπέιμπ χρησιμοποιεί τις αντωνυμίες «Σπίβακ» (e/em/eir) και όχι τις they/them/their που μεταφράζονται στα ελληνικά με τη χρήση του ουδετέρου. Απουσία εναλλακτικής στην ελληνική γλώσσα, χρησιμοποιούμε στο κείμενο το ουδέτερο που χρησιμοποιούν τα μη δυαδικά άτομα και υιοθετείται και στο γλωσσάρι. Εναλλακτικά, η Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη χρησιμοποιεί στο επίμετρο το «@» με τη σκέψη ότι στα ελληνικά «η αντωνυμία «το» δεν φτάνει» για να αποδώσει την ταυτότητα φύλου του Κομπέιμπ.]

Λίγα λόγια για το δημιουργό

Το Μάια Κομπέιμπ είναι συγγραφέας και εικονογράφος κόμικς από τις ΗΠΑ, γνωστό για το αυτοβιογραφικό του έργο Gender Queer. 

© Chelsea Kurnick

Γεννήθηκε το 1989. Σπούδασε στην Καλών Τεχνών του Κολεγίου της Καλιφόρνια, με εξειδίκευση στα κόμικς. Μέσα από τα βιβλία και τις εικονογραφήσεις του, έχει συμβάλει σημαντική στην ανάδειξη θεμάτων γύρω από τη μη δυαδική ταυτότητα του φύλου στον δημόσιο διάλογο.