Έξι βιβλία μυθοπλασίας που θίγουν ζητήματα που ερευνά η βιοηθική στη σύγχρονη εποχή. Η ευθύνη των επιστημόνων, τα όρια των παρεμβάσεων, ο άνθρωπος ως πειραματόζωο, η τεχνητή νοημοσύνη. Εικόνα: Από την ταινία «Poor things» του Γ. Λάνθιμου.
Γράφει η Αγγελική Σπηλιοπούλου
Η βιοηθική αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κλάδους της σύγχρονης φιλοσοφίας και επιστήμης, καθώς εξετάζει τα ηθικά ζητήματα που προκύπτουν από τις ραγδαίες εξελίξεις στη βιολογία, την ιατρική, τη νευροεπιστήμη και την τεχνολογία. Η αλματώδης πρόοδος της γενετικής και της βιοτεχνολογίας επιτρέπει πλέον την παρέμβαση σε θεμελιώδεις πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης, όπως η θεραπεία γενετικών ασθενειών, η μεταμόσχευση οργάνων, η τροποποίηση του ανθρώπινου γονιδιώματος αλλά και η μελέτη και η πιθανή ενίσχυση των γνωστικών λειτουργιών μέσω της νευροεπιστήμης. Παράλληλα, η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται αποφάσεις στην ιατρική, την έρευνα και την καθημερινή ζωή, εγείροντας ερωτήματα σχετικά με την αυτονομία, την ιδιωτικότητα, την ευθύνη και τα όρια της ανθρώπινης παρέμβασης.
Η λογοτεχνία, πολύ πριν οι τεχνολογίες αυτές γίνουν πραγματικότητα, υπήρξε ένα ισχυρό μέσο διερεύνησης των βιοηθικών διλημμάτων. Μέσα από έργα που πραγματεύονται την επιστημονική πρόοδο, τα πειράματα πάνω στον άνθρωπο, τη δημιουργία νέων μορφών ζωής ή την αλληλεπίδραση ανθρώπου και μηχανής, οι συγγραφείς καλούν τον αναγνώστη να αναλογιστεί όχι μόνο τι μπορεί να επιτύχει η επιστήμη, αλλά και τι πρέπει να επιτρέπεται να επιτύχει. Επομένως, η λογοτεχνία έχει αναλάβει να αναδείξει τις ηθικές, κοινωνικές και ψυχολογικές συνέπειες της επιστημονικής εξέλιξης και των ποικίλων αλλαγών που ακολουθούν, συμβάλλοντας στην κατανόηση των νέων δεδομένων που θα κληθεί να αντιμετωπίσει η σύγχρονη κοινωνία αξιολογώντας τις δυνατότητες και τους κινδύνους που ελλοχεύουν στην αδιάλειπτη ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας.
Ο άνθρωπος ως αντικείμενο επιστημονικού πειραματισμού
Τα έργα Βόυτσεκ του Γκέοργκ Μπίχνερ, Β. του Στιβ Σεμ-Σάντμπεργκ, Φρανκενστάιν της Μέρι Σέλεϊ, Frankissstein της Τζάνετ Γουίντερσον και Χαμένα κορμιά του Άλασντερ Γκρέι και Αμηχανία του Ρίτσαρντ Πάουερς, παρότι γράφτηκαν διάσπαρτα μέσα σε δυο αιώνες λογοτεχνικής παράδοσης και τα χωρίζουν δεκαετίες, συνομιλούν για την επιστημονική πρόοδο, την ανθρώπινη φύση και τη βιοηθική. Και τα έξι έργα διερευνούν τη διαχείριση των ανθρώπων ως αντικειμένων επιστημονικού πειραματισμού.
Στο Βόυτσεκ (μτφρ. Σπύρος Α. Ευαγγελάτος, Κάπα εκδοτική), η επιστήμη κατέχει ρόλο εξουσίας. Ο φτωχός στρατιώτης Φραντς Βόυτσεκ υποβάλλεται σε ιατρικά πειράματα με αντάλλαγμα λίγα χρήματα, επιτρέποντας σε έναν γιατρό να μελετήσει τις επιδράσεις μιας ακραίας διατροφής στο σώμα του. Το πείραμα επιβαρύνει σταδιακά τη σωματική και ψυχική του υγεία, όμως οι επιπτώσεις αυτές αντιμετωπίζονται με αδιαφορία. Ο γιατρός ενδιαφέρεται για τα αποτελέσματα και όχι για τον άνθρωπο που τα παρέχει.
Τα ζητήματα που αναδεικνύει ο Μπίχνερ παραμένουν αποστομωτικά επίκαιρα. Η σύγχρονη βιοηθική δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ενημέρωση, τη συναίνεση και στην προστασία των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, ακριβώς επειδή η ιστορία έχει δείξει πόσο εύκολα η επιστημονική έρευνα μπορεί να εκμεταλλευτεί όσους δεν διαθέτουν κοινωνική ή οικονομική ισχύ και αυτονομία. Το Βόυτσεκ αποκαλύπτει ότι η επιδίωξη επιστημονικής γνώσης μπορεί να γίνει επικίνδυνη όταν η ανθρώπινη αξιοπρέπεια υποτάσσεται στους επιστημονικούς στόχους.
Βασισμένο στην αληθινή ιστορία του Γιόχαν Κρίστιαν Βόιτσεκ, το μυθιστόρημα Β. (μτφρ. Γιώργος Μαθόπουλος, εκδ. Αλεξάνδρεια) του Στιβ Σεμ-Σάντμπεργκ μετατρέπει μια δικαστική υπόθεση των αρχών του 19ου αιώνα σε ένα πολυεπίπεδο σχόλιο για την ανθρώπινη ευθύνη, την ψυχική ασθένεια και τα όρια της επιστημονικής γνώσης.
Ο Βόιτσεκ, πρώην στρατιώτης, δολοφόνησε τη σύντροφό του το 1821 στη Λειψία. Η υπόθεσή του έμελλε να μείνει στην ιστορία όχι μόνο λόγω του εγκλήματος, αλλά επειδή αποτέλεσε μία από τις πρώτες περιπτώσεις κατά τις οποίες τέθηκε το ερώτημα αν ένας ψυχικά ασθενής μπορεί να θεωρηθεί ποινικά υπεύθυνος. Οι ειδικοί της εποχής αποφάνθηκαν ότι ο κατηγορούμενος είχε επίγνωση των πράξεών του και οδηγήθηκε στην εκτέλεση. Δύο αιώνες αργότερα, η ίδια υπόθεση εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις στους κύκλους της ψυχιατρικής και της νομικής επιστήμης.
Το βιβλίο πραγματεύεται το ζήτημα απόδοσης ευθύνης εξετάζοντας μέχρι ποιο σημείο λειτουργεί αυτοβούλως και με σωφροσύνη ένα άτομο όταν η ψυχική κατάστασή του καθορίζει την κρίση και τη συμπεριφορά του. Στο σημείο αυτό πρέπει να αναλογιστούμε την ευθύνη της σύγχρονης κοινωνίας για την προστασία του συνόλου και τον σεβασμό των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών.
Ο Στιβ Σεμ-Σάντμπεργκ αξιοποιεί μια πραγματική υπόθεση για να ανοίξει έναν διάλογο που παραμένει εξαιρετικά σύγχρονος: πώς κρίνουμε τον άνθρωπο όταν η ψυχική ασθένεια, το τραύμα και οι κοινωνικές συνθήκες θολώνουν τα όρια ανάμεσα στην ενοχή και την αδυναμία;
Το Β. πραγματεύεται, επίσης, ένα δεύτερο κρίσιμο ζήτημα: τα όρια της επιστήμης. Η ψυχιατρική γνωμάτευση που οδήγησε στην καταδίκη του Βόιτσεκ θεωρήθηκε τότε έγκυρη και αδιαμφισβήτητη. Σήμερα, όμως, πολλοί ειδικοί εκτιμούν ότι ο κατηγορούμενος πιθανότατα να έπασχε από σχιζοφρένεια ή άλλη σοβαρή ψυχωτική διαταραχή. Η μεταβολή αυτή στην επιστημονική ερμηνεία υπενθυμίζει πόσο εύθραυστες μπορεί να αποδειχθούν οι βεβαιότητες της κάθε εποχής. Ο Στιβ Σεμ-Σάντμπεργκ αξιοποιεί μια πραγματική υπόθεση για να ανοίξει έναν διάλογο που παραμένει εξαιρετικά σύγχρονος: πώς κρίνουμε τον άνθρωπο όταν η ψυχική ασθένεια, το τραύμα και οι κοινωνικές συνθήκες θολώνουν τα όρια ανάμεσα στην ενοχή και την αδυναμία; Εγείρει, έτσι, προβληματισμούς για τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να κατανοούμε, να κρίνουμε και τελικά να αντιμετωπίζουμε τον άνθρωπο.
• Διαβάστε επίσης: «Β.» του Στηβ Σεμ-Σάντμπεργκ (κριτική) – Η προέλευση του κακού
Έναν παρόμοιο προβληματισμό συναντάμε στο Φρανκενστάιν της Μέρι Σέλεϊ (μτφρ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Ψυχογιός), το οποίο θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά έργα για την ηθική της επιστήμης. Ο Βίκτορ Φρανκενστάιν επιδιώκει κάτι εξαιρετικό: να νικήσει τον θάνατο και να δημιουργήσει ζωή. Ωστόσο, ενώ καταφέρνει να εμψυχώσει -κυριολεκτικά- το Πλάσμα, αδυνατεί να αναλογιστεί τις συνέπειες της πράξης του. Τρομοκρατημένος από το δημιούργημά του, το εγκαταλείπει αμέσως, αφήνοντάς το να αντιμετωπίσει μόνο του έναν εχθρικό κόσμο.
Η τραγωδία του Φρανκενστάιν δεν αφορά μόνο στη δημιουργία της ζωής, αλλά κυρίως στην άρνηση του δημιουργού να αναλάβει την ευθύνη για αυτήν. Η Σέλεϊ αμφισβητεί την αντίληψη ότι κάθε επιστημονικό επίτευγμα είναι απρόσκοπτα επωφελές. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι η καινοτομία χωρίς ηθικές παραμέτρους δύναται να επιφέρει καταστροφικές συνέπειες. Το μυθιστόρημα παραμένει εξαιρετικά επίκαιρο, καθώς θέτει ένα ερώτημα που εξακολουθεί να απασχολεί τις σύγχρονες συζητήσεις για τη βιοτεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη: το γεγονός ότι έχουμε τη δυνατότητα να δημιουργήσουμε κάτι, σημαίνει ότι πρέπει να το επιχειρήσουμε;
Το επιστημονικό όραμα δεν αφορά πλέον τη δημιουργία ζωής από νεκρή ύλη, αλλά τη δυνατότητα μεταφοράς της ανθρώπινης συνείδησης παρακάμπτοντας την θνησιμότητα του βιολογικού σώματος.
Λίγο παραπάνω από διακόσια χρόνια αργότερα, η Τζανέτ Γουίντερσον επαναφέρει τα θέματα του Φρανκενστάιν της Σέλεϊ μέσα από το δικό της Frankissstein (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Gutenberg). Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται σε έναν κόσμο που διαμορφώνεται ολοένα και περισσότερο από την τεχνητή νοημοσύνη, τη ρομποτική και τις ιδέες του μετα-ανθρωπισμού. Το επιστημονικό όραμα δεν αφορά πλέον τη δημιουργία ζωής από νεκρή ύλη, αλλά τη δυνατότητα μεταφοράς της ανθρώπινης συνείδησης παρακάμπτοντας την θνησιμότητα του βιολογικού σώματος.
Το έργο αντανακλά τις σύγχρονες ανησυχίες σχετικά με την αυξανόμενη επιρροή της τεχνολογίας στην ανθρώπινη ταυτότητα. Αν η συνείδηση μπορεί να μεταφερθεί σε μηχανές, ποια θα είναι η θέση του σώματος; Αν η θνητότητα μπορεί να ξεπεραστεί μέσω της τεχνολογίας, τι θα συμβεί στις εμπειρίες που παραδοσιακά ορίζουν την ανθρώπινη ύπαρξη; Η Γουίντερσον αναδεικνύει την αντίφαση μεταξύ επιστημονικής καινοτομίας και στα χαρακτηριστικά που μας καθιστούν ανθρώπους: την ευαλωτότητα, τη σωματικότητα, το συναίσθημα και τη διαπροσωπική σύνδεση.
• Διαβάστε ακόμα: «Frankissstein» της Τζάνετ Γουίντερσον (κριτική) – Τεχνητή νοημοσύνη και βιογενετική: κίνδυνοι και ηθικά ερωτήματα, από τη Μέρι Σέλεϊ μέχρι τις μέρες μας
Από το Frankissstein, που προτείνει μια ιδιαίτερη εκδοχή του μέλλοντος, περνάμε στα Χαμένα κορμιά (μτφρ. Δημήτρης Βαρδουλάκης, εκδ. Ελληνικά γράμματα) το οποίο συνδυάζει την επιστημονική φαντασία με τη σάτιρα και τον κοινωνικό σχολιασμό. Η ιστορία της Μπέλα Μπάξτερ ξεκινά μέσα από μια εξαιρετική επιστημονική παρέμβαση που αμφισβητεί τις συμβατικές αντιλήψεις για την ταυτότητα και την προσωπικότητα. Αν και η ύπαρξή της είναι αποτέλεσμα ενός εργαστηριακού πειράματος, η Μπέλα εξελίσσεται σταδιακά σε μια αυτόνομη προσωπικότητα που αναπτύσσει δικές της επιθυμίες και απόψεις, κάνοντας επιλογές για τη ζωή της.
Σε αντίθεση με το Πλάσμα του Φρανκενστάιν, η Μπέλα καταφέρνει να αποκτήσει ανεξαρτησία και έλεγχο της ζωής της. Η πορεία της υποδηλώνει ότι η ανθρώπινη ταυτότητα δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τη βιολογική υπόσταση, αλλά διαμορφώνεται μέσα από την εμπειρία, την ελευθερία και την αυτογνωσία. Το μυθιστόρημα διερευνά το δικαίωμα παρέμβασης στην ανθρώπινη ζωή, την αποσύνδεσή της από ζητήματα εξουσίας και ελέγχου, καθώς και τα όρια ανάμεσα στην εξέλιξη και την ετεροκατεύθυνση.
• Διαβάστε ακόμα: «Poor things», του Άλισντερ Γκρέι: Τα Χαμένα Κορμιά τραγουδάνε ακόμη
Η Αμηχανία του Ρίτσαρντ Πάουερς (μτφρ. Γιώργος Κυριαζής, εκδ. Gutenberg) είναι ένα μυθιστόρημα που αφορά στην αστροφυσική, τη νευροεπιστήμη, την οικολογία και την ανθρώπινη ευαισθησία. Μέσα από τη σχέση του Θίο με τον γιο του Ρόμπιν, ένα παιδί στο φάσμα του αυτισμού που δυσκολεύεται να προσαρμοστεί στις κοινωνικές απαιτήσεις, ο συγγραφέας θέτει ερωτήματα σχετικά με τα όρια της επιστημονικής παρέμβασης στον άνθρωπο και τη φύση.
Ένα από τα σημαντικότερα βιοηθικά ζητήματα του έργου αφορά τη θεραπευτική παρέμβαση στη νευρολογική και συναισθηματική λειτουργία του ατόμου. Ο Ρόμπιν υποβάλλεται σε μια πειραματική μέθοδο νευροανάδρασης, η οποία αξιοποιεί προηγμένες τεχνολογίες και τεχνητή νοημοσύνη για να επηρεάσει τη συναισθηματική του συμπεριφορά. Το ερώτημα που προκύπτει είναι θεμελιώδες: επιδιώκουμε να βοηθήσουμε το παιδί ή να το προσαρμόσουμε στις κοινωνικές νόρμες; Η βιοηθική καλείται να απαντήσει εάν η τεχνολογία οφείλει να θεραπεύει τον ανθρώπινο πόνο ή να μετασχηματίζει την προσωπικότητα σύμφωνα με πρότυπα που θεωρούνται κοινωνικά αποδεκτά.
Μέσα από τον χαρακτήρα του Ρόμπιν, ο Πάουερς υπογραμμίζει την ανάγκη σεβασμού της νευροδιαφορετικότητας και αμφισβητεί τις πρακτικές που επιχειρούν να «κανονικοποιήσουν» τη συμπεριφορά των ατόμων. Η βιοηθική προσέγγιση απαιτεί να εξετάζεται πάντοτε εάν μια παρέμβαση υπηρετεί το συμφέρον του ίδιου του προσώπου ή τις προσδοκίες της κοινωνίας.
Η τεχνητή νοημοσύνη, ο ανθρώπινος νους και το περιβάλλον
Ένα δεύτερο επίπεδο βιοηθικού προβληματισμού αφορά στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης και των νευροτεχνολογιών. Η δυνατότητα παρακολούθησης και τροποποίησης της εγκεφαλικής δραστηριότητας δημιουργεί νέες προοπτικές για την αντιμετώπιση ψυχικών και νευρολογικών διαταραχών. Ταυτόχρονα, όμως, γεννά ανησυχίες για την προστασία της ιδιωτικότητας, της ελευθερίας της σκέψης και της προσωπικής ταυτότητας. Αν η τεχνολογία μπορεί να διαμορφώσει συναισθήματα και συμπεριφορές, ποιος καθορίζει τα όρια της παρέμβασης; Και πώς διασφαλίζεται ότι η επιστημονική γνώση δεν θα χρησιμοποιηθεί από κάποιον μηχανισμό ελέγχου;
Κοινός άξονας των έξι έργων είναι η καταστρατήγηση της ανθρώπινης αυτονομίας από την εξουσία της επιστήμης.
Η Αμηχανία διευρύνει ακόμη περισσότερο τη συζήτηση για τη βιοηθική, συνδέοντάς τη με το περιβάλλον. Η οικολογική κρίση, η απώλεια της βιοποικιλότητας και η ανθρώπινη ευθύνη απέναντι στα άλλα είδη βρίσκονται στο υπόβαθρο της αφήγησης. Ο Ρόμπιν εκδηλώνει βαθιά ενσυναίσθηση για τα ζώα και τα οικοσυστήματα, υπενθυμίζοντας ότι η βιοηθική δεν αφορά μόνο στον άνθρωπο, αλλά και στη σχέση του με κάθε μορφή ζωής.
Η εξουσία της επιστήμης και τα ανθρώπινα δικαιώματα
Κοινός άξονας των έξι έργων είναι η καταστρατήγηση της ανθρώπινης αυτονομίας από την εξουσία της επιστήμης. Στο Βόυτσεκ και στο Β., οι ευάλωτοι άνθρωποι γίνονται αντικείμενα εκμετάλλευσης στο όνομα της έρευνας. Στο Φρανκενστάιν, η δημιουργία ζωής πραγματοποιείται χωρίς την ανάληψη ευθύνης. Στα Χαμένα κορμιά, η επιστημονική εξουσία επιχειρεί να διαμορφώσει μια ανθρώπινη ύπαρξη, ενώ στα Frankissstein και Αμηχανία η τεχνολογία απειλεί να επαναπροσδιορίσει το ίδιο το νόημα του όρου «άνθρωπος». Σε κάθε περίπτωση, η επιστημονική παρέμβαση γεννάει ερωτήματα όχι μόνο για το τι είναι δυνατό να γίνει, αλλά και για το τι είναι ηθικά αποδεκτό.
Τα ερωτήματα που θέτουν τα συγκεκριμένα λογοτεχνικά έργα δεν ανήκουν αποκλειστικά στον χώρο της μυθοπλασίας, αλλά σχετίζονται όλο περισσότερο με κρίσιμα κοινωνικά, πολιτικά και ηθικά ζητήματα.
Αυτές οι ανησυχίες βρίσκονται στον πυρήνα της σύγχρονης βιοηθικής. Οι εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη, τη γενετική τροποποίηση, την αναπαραγωγή και την έρευνα για την παράταση της ζωής έχουν φέρει την άλλοτε επιστημονική φαντασία πολύ κοντά στην πραγματικότητα. Τα ερωτήματα που θέτουν τα συγκεκριμένα λογοτεχνικά έργα δεν ανήκουν αποκλειστικά στον χώρο της μυθοπλασίας, αλλά σχετίζονται όλο περισσότερο με κρίσιμα κοινωνικά, πολιτικά και ηθικά ζητήματα.
Το ερώτημα έχει πλέον μετατοπιστεί, από το αν η επιστήμη μπορεί να αλλάξει την ανθρώπινη φύση, στο αν μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι αλλαγές που θα γίνουν δεν θα αλλοιώσουν ριζικά όσα συνιστούν την ανθρωπότητα. Η πρόοδος δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο με βάση την τεχνολογική και επιστημονική αποτελεσματικότητα, αλλά και με βάση τα κριτήρια του σεβασμού της αξιοπρέπειας, της ελευθερίας και της διαφορετικότητας.
* Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ είναι αρθρογράφος.
