Πέντε ποιητικά έργα με πυκνή γραφή, φιλοσοφικούς στοχασμούς και πολιτικό περιεχόμενο.
Επιλογή-παρουσίαση Παναγιώτης Γούτας
Πέντε ποιητικά έργα από τον βορρά, καρποί ώριμης γραφής, που εκφράζουν φιλοσοφικούς αλλά και πολιτικούς προβληματισμούς.
Συλλογικό, Η Κοκκινοσκουφίτσα έφταιγε (εκδ. Μανδραγόρας)
Όταν η αντίδραση στην ανεξέλεγκτη βία κατά των γυναικών μένει μόνο σε επίπεδο συνθημάτων, τσιτάτων, αφορισμών και διάχυτης, μεταφεμινιστικού τύπου, οργής, αδικείται η σοβαρότητα και το επείγον τού όλου ζητήματος. Η λογοτεχνία, και ιδίως ο ποιητικός λόγος, μιλώντας, άλλοτε καθαρά, γυμνά και ευθύβολα, άλλοτε με υπαινικτικότητα και συμβολισμούς, μπορεί, επί του προκείμενου θέματος, να λειτουργήσει δραστικότερα και καταλυτικότερα από τις τυφλές ακτιβιστικού τύπου ομοβροντίες. Αυτήν την αίσθηση απεκόμισα διαβάζοντας το βιβλίο Η Κοκκινοσκουφίτσα έφταιγε (εκδ. Μανδραγόρας, 2026), όπου η καλλιτεχνική συνύπαρξη τεσσάρων ποιητών, της Κλεονίκης Δρούγκα, του Χάρη Μελιτά, της Αλεξάνδρας Μπακονίκα και του Θανάση Μπιλιλή απέφερε καρπούς.
Έδωσε πειστικά δείγματα γόνιμης αντίστασης σ’ αυτή τη σύγχρονη κοινωνική λαίλαπα που βιώνουμε, ιδίως τα τελευταία χρόνια, αναφορικά με τις γυναικοκτονίες, θέτοντας το νυστέρι βαθιά στην πληγή. Η ποιητική αφήγηση-συνύπαρξη ενισχύεται και ολοκληρώνεται και από ενδιαφέρουσες φωτογραφίες της Δέσποινας Αποστολίδου και του Στέλιου Κατερίνη.
Δείγμα γραφής από το ποίημα του Χάρη Μελιτά «η μέρα της γυναίκας» (σ. 25)
Ό,τι κι αν λένε
η νύχτα της γυναίκας
δεν ξημερώνει
Βαγγέλης Τασιόπουλος, Το απόγευμα ενός μειλίχιου εκδορέα (εκδ. ΑΩ)
Ο έμπειρος και καλός ποιητής Βαγγέλης Τασιόπουλος, αμέσως μετά την επιτυχημένη στροφή του στην πεζογραφία (Ο ελεγκτής και άλλες ιστορίες βιοποριστικού έρωτα, εκδ. ΑΩ1), επανήλθε στην ποίηση, όπου, προφανώς, αισθάνεται και λειτουργεί καλύτερα και ασφαλέστερα. Η νέα του συλλογή Το απόγευμα ενός μειλίχιου εκδορέα περιέχει πεζόμορφα ποιήματα για ουλές και εκδορές που αφήνει η ζωή στις ψυχές και στα σώματα των ανθρώπων.
Ποιήματα για «σπασμένα χρόνια ολούθε σκορπισμένα», για πρώην φονιάδες που βρήκαν απάγκιο σε πορνεία με γαλανομάτες Ουαλές, για ανθρώπους που αναζητούν το όριο της μελαγχολίας τους και για άλλους που αφήνουν το θαύμα και επιστρέφουν στη σιωπή.
Και, τελικά, ποιος είναι ο μειλίχιος εκδορέας της συλλογής και τι αυτός αντιπροσωπεύει; Μήπως ο τσακισμένος άνθρωπος των καιρών μας; Ο θάνατος, που παντού και πάντα καραδοκεί; Ή, τάχα, ο ίδιος ο ποιητής, κατά το «η μαντάμ Μποβαρί είμαι εγώ» του Φλομπέρ; Μήπως τελικά δεν γράφεται αληθινή ποίηση, αν αυτή δεν αφήσει ανεξίτηλες εκδορές στην ψυχή του γράφοντα; Τα έργα του Ι. Α. Πρώιου, που κοσμούν το βιβλίο σε μια άψογη καλλιτεχνικά και τυπογραφικά έκδοση, τονίζουν και συμπληρώνουν εικαστικά το βαθύτερο νόημα και την ουσία των ποιημάτων του Τασιόπουλου.
Δείγμα γραφής (απόσπασμα από τη σ. 62)
…Μύρισε τα τρομαγμένα χρόνια, τους αγχωτικούς έρωτες και τα φιλήδονα βλέμματα. Ήταν εκεί. Κατασπάραζαν την επιθυμία του τα τρωκτικά μπροστά του. Από μακριά λαλούσε το κλαρίνο ιαχές και στροβιλίζονταν τα πεύκα στον αέρα. Ποιος άνεμος; αναρωτήθηκε. Πού πήγαν όλα; Τράβηξε με δύναμη το πέπλο της αράχνης κι άφησε το φεγγάρι ελεύθερα να μπει. Ύστερα τύλιξε το κορμί του μ’ ένα σάβανο κι είδε τη θάλασσα να γέρνει στην αγκαλιά του, όπως τότε που έκρυβε στιχάκια στους αρμούς υπονομεύοντας το κύρος όσων έζησαν την ευτυχία των άλλων.
Βασίλης Φαϊτάς, Τα χειρόγραφα μιας χαμένης συνειδητότητας (εκδ. Μανδραγόρας)
Ο ποιητής Βασίλης Φαιτάς στη δωδέκατη συλλογή του Τα χειρόγραφα μιας χαμένης συνειδητότητας (εκδ. Μανδραγόρας, 2025) επιχειρεί μια καταβύθιση στην αιώνια ανθρώπινη συνειδητότητα2, αναζητώντας επιτακτικά τα όρια αυτής και κατ’ επέκταση το βαθύτερο νόημα, την ουσία της ζωής. Ο φιλοσοφικός στοχασμός και η αναζήτηση της υπέρτατης αλήθειας πάντα διαπερνούσε την ποίηση του Φαϊτά, όμως, εδώ, θαρρεί κανείς ότι υπάρχει ένα επείγον ξεκαθάρισμα του ποιητή με τον εαυτό του για το τι είναι αλήθεια, τι πλάνη, τι ουτοπία, τι όνειρο, και σε ποιο βαθμό όλες οι παραπάνω έννοιες συναπαρτίζουν τον άνθρωπο στην ολότητά του, μέσα στην μακραίωνη και αδιάλειπτη πορεία του στον χρόνο. Γράφει στη σ. 9: «αυτός που γύρευα δεν είμαι / αναχωρητής της πλάνης το όνειρο / αιωρούμενο ψέμα που βλάστησε τυχαία / φλέγεται και ακτινοβολεί στη μελλοντική τέφρα του» (ποίημα Ι).
Ο ποιητής, κατά τον Φαϊτά, είναι ένας αλχημιστής που με όπλα του τις λέξεις και κρυμμένος στο φως «μεταστοιχειώνει τις χαώδεις εκδοχές σε πεπρωμένα / καθελκύει το εφήμερο τους προορισμούς του τυχαίου». (ποίημα ΙΙΙ)
Ο Φαϊτάς, συνολικά με την έως τώρα θητεία του στα Γράμματα, εκφράζει εξαιρετικά το συγκεχυμένο και αξεκαθάριστο της ύπαρξης, το πόσο κοντά αλλά και πόσο μακριά είναι σαν έννοιες το «τίποτα» από το «απέραντο όλο». Είναι ένας συνεπής και ακάματος δημιουργός, που, χαμηλόφωνα αλλά ουσιαστικά, σκάβει με τη σκαπάνη της ποίησης εξορύσσοντας πολύτιμα κοιτάσματα ανθρώπινου πεπρωμένου.
Δείγμα γραφής (σ. 35, ποίημα ΧΧVΙΙ)
Επινόημα ο κόσμος ανέγγιχτης βούλησης
οι λέξεις ναυάγια
κάνουν πάντα λάθος
κανείς δεν μιλάει
τη γλώσσα της πρόωρης νιότης
σε κάθε τέλος
τα ερείπια του εκπεσόντος χρόνου
το αύριο μια αχανής κενότητα
Χρυσάνθη Ιακώβου, Lacrimosa (εκδ. Βακχικόν)
Η ποιητική συλλογή Lacrimosa είναι η τρίτη κατά σειρά της ποιήτριας, φιλολόγου και δημοσιογράφου Χρυσάνθης Ιακώβου (όλες από τις εκδόσεις Βακχικόν), που ζει και δημιουργεί στις Σέρρες.
Η ποίηση της Ιακώβου βρίσκεται στον αντίποδα του πομπώδους και του εξεζητημένου ύφους. Είναι φτιαγμένη από απλά υλικά, με χρήση όσο το δυνατόν λιγότερων σημείων στίξης. Τα ποιήματά της, κατά κανόνα ολιγόστιχα, δίχως χρήση κεφαλαίων γραμμάτων, αποπέμπουν μια ήσυχη θλίψη, αναδεικνύοντας μικρές (ή και μεγάλες) ματαιώσεις της ζωής γι’ αυτό που διαφαινόταν εξ αρχής δεδομένο και που τελικά δεν συνέβη. Πλάνη άραγε ή κακή εκτίμηση; Ή μήπως επειδή το παράλογο της ύπαρξης και οι φυσικοί νόμοι πάντα θα θριαμβεύουν; Γράφει η ποιήτρια στη σ. 31: «η μυρωδιά της άνοιξης κι οι ήχοι / τόσο αισιόδοξοι, / ανοιχτές οι αισθήσεις και οι προσδοκίες / ανοιχτά και τα ενδεχόμενα, / ονειρευτήκαμε στην παραζάλη του ένδοξου απογεύματος / μέχρι που μας βρήκε το σούρουπο.»
Μια ήρεμη μελαγχολία διαπερνά αρκετά ποιήματά της, δίνοντας τον τόνο και αποδίδοντας την ψυχική διάθεση της ποιήτριας. Στίχοι όπως «άδεια τα σώματά μας / κλειστά τα παράθυρα / γυρεύουμε έναν ήλιο ψεύτη / για επιβεβαίωση», ή αλλού «κι ο χρόνος πια τι να σου κάνει, / ένα παιχνίδι παιδικό / που σπάει με θόρυβο / στο τσιμεντένιο δάπεδο / ενός ακατοίκητου σπιτιού» ή, σε άλλο σημείο, «αφαιρέσαμε τα σύννεφα απ’ τον ουρανό / και το βαθύ γαλάζιο μάς τύφλωσε» επιβεβαιώνουν αυτήν την ήρεμη, κουβεντιαστή θλίψη των ποιημάτων, για την οποία έκανα λόγο προηγουμένως. Ωστόσο, η ποιήτρια δεν μένει σ’ έναν στείρο πεσιμισμό. Συχνά σαρκάζει τη ζωή, εντοπίζοντας και την κωμικοτραγική της διάσταση, όπως στο ωραίο της ποίημα «Δυνητική βροχή», όπου οι άνθρωποι, βασισμένοι σε μια μετεωρολογική πρόβλεψη (ή μήπως σε κάτι σαν φήμη;) κατέφυγαν σ’ ένα σύνολο απελπισμένων πράξεων κι ενεργειών για να γλιτώσουν τη βροχή, προσπαθώντας «να συμμαζέψουν το ακατανόητο της ύπαρξής τους». Και η απόληξη; «μα τελικά / δεν έβρεξε.»
Ειλικρινείς, ανθρώπινοι, χαμηλόφωνοι οι στίχοι της Ιακώβου, κρύβουν συχνά έναν αιφνιδιασμό ή μια έκπληξη από μέρους της ποιήτριας γι’ αυτό που τελικώς συνέβη, ό,τι δηλαδή ζούμε όλοι μας καθημερινά, και που, συχνά, θυμίζει θέατρο του παραλόγου.
Θα κλείσω, αντιγράφοντας από τη σελίδα 34 της συλλογής (ως δείγμα γραφής) ένα λιτό, ολιγόστιχο και βαθύ στην ουσία του ποίημα, που μου θύμισε έντονα ποίηση της τάσης του θεσσαλονικιώτικου περιοδικού «Διαγώνιος».
Κρυμμένη άνοιξη
Τις νύχτες
ένα πουλί
κελαηδά στο μπαλκόνι μου
πώς κατάφερε να βρει
μέσα στο σκοτάδι και μέσα στο τσιμέντο
μια ολόκληρη άνοιξη;
Ζωγραφιά Οτζάκη, Φέγγος καπνών (εκδ. Κουκκίδα)
Θα σταθώ και στο δεύτερο ποιητικό βιβλίο της Ζωγραφιάς Οτζάκη, που εργάζεται ως εκπαιδευτικός Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης στη Θεσσαλονίκη. Τιτλοφορείται Φέγγος καπνών (εκδ. Κουκκίδα, 2025) και είχε επιμεληθεί από τον προσφάτως και πρόωρα αναχωρήσαντα ποιητή και επιμελητή Κώστα Ριζάκη, τον οποίον η ποιήτρια ευχαριστεί στην τελευταία σελίδα, επισημαίνοντας το ρηξικέλευθο πνεύμα και τη γνήσια ποιητική του ματιά.
Τα ποιήματα της Οτζάκη είναι μοιρασμένα σε έξι συστάδες-ενότητες (πέντε σταθμούς και το τέρμα). Μ’ αυτό της το εύρημα η ανάγνωση του βιβλίου διαμορφώνεται σε μια ευδαιμονικά ασυνήθιστη διαδρομή, που, μοιραία πάντως, οδηγείται κάποτε σε ένα τέλος-τέρμα.
Στα ποιήματα της Οτζάκη, που είναι πυκνά και αφαιρετικά (φανερή η γλωσσοκεντρικού τύπου επίδραση του Ριζάκη, όχι όμως και η αντίστοιχη γλωσσοπλαστική του ικανότητα), η στίξη κι εδώ υποτυπώδης, και το όλο σύνολο σε γενικές γραμμές πείθει και ικανοποιεί τον αναγνώστη. Κάποιοι μεμονωμένοι στίχοι του βιβλίου εντυπωσιάζουν με την τόλμη τους και με την ασυνήθιστη χρήση της γλώσσας. Παραθέτω μερικά παραδείγματα, όπου η ποιητική γλώσσα εμπλέκεται με λέξεις της καθομιλουμένης, δίνοντας ένα μη αναμενόμενο αποτέλεσμα: «πόσο γλυκό αναβλύζει το σάλιο του ονείρου, / βυθίζομαι / υποβρύχια κωματώδης ξενάγηση», «εν τέλει η πλήρης ήττα μου στο τελευταίο πέναλτι», «Ιερακίδες μηνύουν πως πάτωσε το σύννεφο», «κοκτέιλ ποίημα θα ετοιμάσω», «ίσως κάποτε / νέγρος λυγμός λιανίσει / σαρκία αφεντικά» κ.τλ.
Η Οτζάκη καταφεύγει κάποιες φορές σε ήρωες και ηρωίδες αρχαίων τραγωδιών, μυθολογικά ή βιβλικά πρόσωπα (Αντιγόνη, Ισμήνη, Κρέοντας, Λίλιθ, Μαριάμ, Ορφέας, Μήδεια, Γολιάθ κ.ά) θέλοντας ν’ ανατρέψει ή να αποδομήσει δημιουργικά κάποιες παγιωμένες καταστάσεις ή συμβάσεις της ζωής − κάτι που ωστόσο έχει παραγίνει στη σύγχρονη ελληνική ποίηση και που, σε αρκετούς ποιητές και ποιήτριες, έχει καταντήσει μανιέρα. Ωστόσο, αυτό δεν αναιρεί ούτε ακυρώνει την ποιότητα κι αυτών των ποιημάτων της. Τέλος, σ’ ένα της ποίημα («Σώμα μιας χρήσης») έχουμε έμμεση αναφορά σε μια γυναικοκτονία.3
Η τελική εντύπωση-αίσθηση από την ανάγνωση του βιβλίου της Οτζάκη είναι οπωσδήποτε θετική, αναμένοντας στο μέλλον από την ίδια ακόμη πιο ώριμα και κατασταλαγμένα ποιήματα.
Δείγμα γραφής (σ. 15)
αν ανταμώναμε τον Αύγουστο γυμνοί
αποσταγμένοι στα μάτια κίτρινοι
εάν στη ρίζα ανταμώναμε
ανάσα της καμένης γης
με το φαλτσέτο των νεκρών
με μία κραυγή
την ιστορία
ίσως γυρίζαμε μαζί
τον ήλιο ανάποδα
λες τότε να γεννιόταν καλοκαίρι;
* Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΟΥΤΑΣ είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο το μυθιστόρημα Η μελωδία των αγαλμάτων (Βακχικόν, 2026)
1 Κριτική Παναγιώτη Γούτα, Ιανουάριος 2025, Book Press
2 Ο ποιητής, φαίνεται, επιμένει περισσότερο στην αισθητηριακού τύπου σημασία της λέξης-κατάστασης «συνειδητότητα», γι’ αυτό ίσως αποφεύγει τον όρο «συνείδηση», που, ως έννοια, έχει και ηθικό βάρος, κάτι που ο Φαϊτάς, μάλλον ηθελημένα, το αποφεύγει
3 Αναφορά στη δολοφονία τρανσέξουαλ Κουβανής καλλιτέχνιδας, το καλοκαίρι του 2023, σε περιοχή της Αττικής.
